Công chứng di chúc tại nhà là nhu cầu thực tế của người muốn lập di chúc ngay tại chỗ ở, đặc biệt với người cao tuổi hoặc gặp khó khăn trong di chuyển. Theo Điều 639 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 46 Luật Công chứng 2024, việc lập di chúc tại chỗ ở thuộc trường hợp có thể công chứng ngoài trụ sở. Tuy nhiên, người lập di chúc vẫn cần minh mẫn, tự nguyện; văn bản và thủ tục phải đáp ứng điều kiện luật định.

Cong chung di chuc tai nha
Công Chứng Di Chúc Tại Nhà: Điều Kiện, Hồ Sơ, Thủ Tục 2026

* Công chứng di chúc tại nhà là gì? Có hợp pháp không?

Khái niệm

Đây là việc công chứng viên thực hiện thủ tục công chứng di chúc tại chỗ ở của người lập di chúc thay vì tại trụ sở tổ chức hành nghề công chứng. Việc công chứng ngoài trụ sở không phải thủ tục trực tuyến chỉ qua cuộc gọi video.

Căn cứ pháp lý

Điều 639 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc yêu cầu công chứng viên đến chỗ ở. Điểm a khoản 2 Điều 46 Luật Công chứng 2024 xác định trường hợp này được công chứng ngoài trụ sở. Người lập di chúc không bắt buộc phải già yếu hoặc mất khả năng đi lại mới được yêu cầu lập di chúc tại chỗ ở.

Phân biệt các hình thức

Di chúc có công chứng được công chứng viên chứng nhận theo trình tự luật định; di chúc có chứng thực do chủ thể có thẩm quyền chứng thực thực hiện. Di chúc viết tay không công chứng vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện theo Bộ luật Dân sự. Không nên hiểu rằng mọi di chúc đều bắt buộc công chứng.

* Những trường hợp được công chứng di chúc ngoài trụ sở:

Người lập di chúc yêu cầu công chứng tại chỗ ở

Người có nhu cầu lập di chúc ngay tại nơi ở có thể trao đổi với tổ chức hành nghề công chứng để kiểm tra tính phù hợp và tổ chức thực hiện. Đây là trường hợp được quy định riêng tại điểm a khoản 2 Điều 46 Luật Công chứng 2024.

Người cao tuổi, người bệnh và người khó đi lại

Điều 46 còn cho phép công chứng ngoài trụ sở đối với người không thể đi lại vì lý do sức khỏe. Tuổi cao, phải ngồi xe lăn hay nằm một chỗ không tự động chứng minh người đó mất năng lực lập di chúc. Điều cốt lõi là khả năng nhận thức và ý chí tự nguyện.

Người đang điều trị nội trú

Người đang điều trị nội trú là một trường hợp được quy định về công chứng ngoài trụ sở. Gia đình cần trao đổi trước về địa điểm, điều kiện tiếp cận, tình trạng người lập di chúc và giấy tờ hiện có.

Người khó khăn về nhận thức

Theo Điều 58 Luật Công chứng 2024, nếu có dấu hiệu ảnh hưởng năng lực hành vi, khó khăn trong nhận thức hoặc nguy cơ lừa dối, cưỡng ép, công chứng viên phải yêu cầu làm rõ; nếu không làm rõ được thì từ chối công chứng.

* Điều kiện để di chúc tại nhà hợp pháp:

Minh mẫn và tự nguyện

Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép khi lập di chúc. Sự có mặt của gia đình không thay thế việc xác minh ý chí của người lập.

Nội dung và tài sản định đoạt

Nội dung không được vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Nên xác định rõ người hưởng, phần di sản và tài sản; đặc biệt chú ý phân biệt tài sản riêng với tài sản chung.

Không được ủy quyền lập di chúc

Điều 58 Luật Công chứng 2024 yêu cầu người lập di chúc tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ; không được ủy quyền cho người khác lập di chúc thay. Người thân có thể hỗ trợ chuẩn bị giấy tờ nhưng không được thay quyết định định đoạt tài sản.

Người làm chứng

Nếu người lập di chúc không ký được và không điểm chỉ được, phải có người làm chứng theo khoản 2 Điều 49 Luật Công chứng 2024. Người làm chứng phải đáp ứng điều kiện theo pháp luật; tránh người có quyền lợi liên quan thuộc trường hợp không được làm chứng.

Các trường hợp công chứng viên từ chối

Công chứng viên có thể từ chối theo luật nếu không làm rõ được năng lực nhận thức hoặc sự tự nguyện, nội dung vi phạm pháp luật hay các điều kiện thiết yếu không được đáp ứng. Việc từ chối phải dựa trên căn cứ thực tế và pháp lý.

* Hồ sơ công chứng di chúc tại nhà cần những gì?

Giấy tờ nhân thân

Chuẩn bị giấy tờ nhận dạng hợp lệ của người lập di chúc và thông tin cư trú, liên hệ; kiểm tra sự thống nhất về họ tên, ngày sinh, số định danh.

Thông tin người thừa kế

Chuẩn bị thông tin xác định người được hưởng di sản để tránh nhầm lẫn giữa những người trùng hoặc gần giống tên. Không mặc nhiên đòi hỏi mọi người hưởng di sản phải có mặt hoặc đồng ý.

Giấy tờ về tài sản

Đối với nhà đất, chuẩn bị giấy chứng nhận và giấy tờ xác định quyền; đối với xe, tài khoản, cổ phần hay tài sản khác, chuẩn bị chứng cứ sở hữu tương ứng nếu có. Hồ sơ cuối cùng phụ thuộc trường hợp và yêu cầu hợp pháp của công chứng viên.

Dự thảo di chúc

Nếu đã có dự thảo, có thể gửi để kiểm tra. Người chưa có dự thảo có thể hỏi về việc soạn thảo; nội dung cuối cùng phải phản ánh chính xác ý chí người lập di chúc.

Tình huống khẩn cấp

Khoản 3 Điều 58 Luật Công chứng 2024 quy định riêng trường hợp tính mạng người lập di chúc bị cái chết đe dọa: việc chưa xuất trình đầy đủ giấy tờ theo khoản 1 Điều 42 phải được xử lý và ghi nhận đúng luật. Không áp dụng ngoại lệ này cho mọi trường hợp bệnh nặng.

* Quy trình công chứng di chúc tại nhà từng bước:

Bước 1. Liên hệ và mô tả nhu cầu

Người lập di chúc hoặc người hỗ trợ cung cấp thông tin về địa điểm, tài sản, tình trạng hồ sơ và khả năng nghe, đọc, ký hoặc điểm chỉ.

Bước 2. Kiểm tra hồ sơ

Tổ chức hành nghề công chứng xem xét giấy tờ, điểm cần làm rõ và điều kiện thực hiện ngoài trụ sở.

Bước 3. Xác định ý chí người lập di chúc

Công chứng viên tiếp xúc, xác định trực tiếp ý chí và điều kiện nhận thức của người lập di chúc, không để người thân thay trả lời về việc phân chia di sản.

Bước 4. Kiểm tra và giải thích văn bản

Nội dung di chúc cần được đọc, giải thích và xác nhận phù hợp với ý chí người lập theo trình tự luật định.

Bước 5. Ký, điểm chỉ hoặc người làm chứng

Thực hiện theo Điều 58 và các quy định liên quan; trường hợp không thể ký và điểm chỉ cần người làm chứng đáp ứng điều kiện.

Bước 6. Hoàn tất và nhận kết quả

Sau khi đáp ứng điều kiện, công chứng viên hoàn tất thủ tục, tổ chức hành nghề công chứng thực hiện giao nhận và thu phí theo quy định. Không cam kết mọi hồ sơ hoàn thành trong ngày.

* Công chứng di chúc cho người cao tuổi và người bệnh nặng:

Cao tuổi nhưng còn minh mẫn

Tuổi cao không đồng nghĩa mất quyền lập di chúc. Công chứng viên đánh giá các điều kiện thực tế và pháp lý, đặc biệt sự tự nguyện và khả năng hiểu nội dung.

Điều trị tại bệnh viện

Người bệnh điều trị nội trú có thể phát sinh nhu cầu công chứng ngoài trụ sở; việc thực hiện phụ thuộc khả năng tiếp xúc, hồ sơ và điều kiện pháp luật.

Không thể ký hoặc điểm chỉ

Không cho người thân tự ký thay. Phải xử lý theo Điều 58 Luật Công chứng 2024 với người làm chứng phù hợp khi không ký và không điểm chỉ được.

Giấy xác nhận sức khỏe

Không có quy tắc chung buộc mọi người cao tuổi phải nộp giấy khám sức khỏe chỉ vì tuổi tác. Khi xuất hiện dấu hiệu cần làm rõ về nhận thức, công chứng viên có trách nhiệm xem xét và yêu cầu làm rõ theo luật.

* Di chúc đối với nhà đất, tiền gửi và tài sản khác:

Nhà đất

Di chúc cần ghi rõ tài sản, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà và phần quyền thuộc người lập di chúc. Không được mặc nhiên định đoạt phần thuộc đồng sở hữu khác.

Tiền gửi và quyền tài sản

Xác định ngân hàng, khoản tiền gửi hoặc quyền tài sản đủ rõ nhưng không công khai mật khẩu, OTP hay thông tin bí mật.

Tài sản chung vợ chồng

Cần phân biệt tài sản riêng và tài sản chung, từ đó xác định phần di sản có thể định đoạt.

Người thừa kế không phụ thuộc di chúc

Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền hưởng di sản của một số chủ thể trong những điều kiện luật định. Nên đối chiếu quy định này khi dự định để lại toàn bộ tài sản cho một người.

* Sai sót cần tránh khi lập di chúc tại nhà:

Người thân áp đặt ý chí

Người lập di chúc phải tự quyết định nội dung; không để gia đình lựa chọn sẵn và ép xác nhận.

Nhầm tài sản riêng và tài sản chung

Kiểm tra hồ sơ nguồn gốc và phần quyền được định đoạt.

Người làm chứng không phù hợp

Xem xét quan hệ lợi ích của người làm chứng theo luật.

Nhầm công chứng di chúc với khai nhận di sản

Lập di chúc diễn ra khi người lập còn sống; việc giải quyết di sản là thủ tục khác phát sinh theo quy định về thừa kế.

Tưởng không thể sửa di chúc đã công chứng

Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc theo điều kiện luật định.

Nguồn pháp lý: